Sosnowiec jest głównym miastem Zagłębia Dąbrowskiego, krainy historycznej o rodowodzie małopolskim, graniczącym od południa i zachodu ze Śląskiem. Pod względem geograficznym Sosnowiec leży we wschodniej części Wyżyny Śląskiej, w dorzeczu Przemszy, lewostronnego dopływu Wisły. Miasto graniczy z Katowicami, Będzinem, Czeladzią, Dąbrową Górniczą, Jaworznem, Mysłowicami i Sławkowem.

Po raz pierwszy nazwa Sosnowiec pojawiła się w 1727 r. w aktach parafii mysłowickiej i w 1736 r. na mapie Księstwa Raciborskiego (w oryginale Sosnowietz); była to wówczas osada młyńska.

Po III rozbiorze Polski wieś Sosnowiec znalazła się w zaborze pruskim, w obszarze Nowego Śląska; od 1807 r. w Księstwie Warszawskim; od 1812 r. ponownie pod panowaniem pruskim, a po kongresie wiedeńskim - od 1815 r. w Królestwie Polskim (w zaborze rosyjskim).

Powstanie miasta i rozwój przemysłu było związane z warunkami naturalnymi. Bogate pokłady węgla kamiennego, piasku, kamienia i glinek ogniotrwałych oraz łatwy dostęp do wody (Czarna Przemsza, Biała Przemsza, Brynica i Bobrek) umożliwiły prowadzenie procesów wytwórczych. Pierwszą kopalnią na obszarze dzisiejszego Sosnowca była "Nadzieja Ludwika" (1806 r.); następne kopalnie to: "Józef", "Jacek", "Maurycy", "Zygmunt", "Charlotte". Od 1822 r. na terenie Sosnowca powstawały pierwsze huty cynku: "Ludwik", "Bobrek", "Dańdówka", "Joanna", "Leopold", "Laura", "Jadwiga" oraz zakłady przetwórcze cynku: walcownia blachy cynkowej "Emma" i fabryka bieli cynkowej "Laura" (w miejscu dzisiejszego "ślimaka").

Od 1856 r. rozpoczyna się ekspansja kapitału zagranicznego; najwięksi inwestorzy to: hr. Jan Renard, Christian Gustaw von Kramsta, Towarzystwo Kopalń i Zakładów Hutniczych Sosnowieckich (kapitał niemiecki, później francusko-belgijski), Warszawskie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Hutniczych.

Pierwszą hutę żelaza wybudowano w latach trzydziestych XIX w. w Niwce; pół wieku później powstały huty: "Katarzyna", "Rurkownia Huldschinsky`ego", "Aleksander", "Puszkin". Przełomową datą w historii miasta jest r. 1859; wtedy to zbudowano odnogę Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej z dworcem kolejowym Sosnowice Warszawskie, dziś Sosnowiec Główny. Zmiany nazwy na Sosnowice dokonał zarządu kolei przy okazji uruchamiania stacji kolejowej i utrzymywała się ona przez kilkadziesiąt lat, chociaż zdecydowanie popularniejszą była forma Sosnowiec.

Rada Miejska zaangażowała w rozstrzygnięcie tej kwestii Polską Akademię Umiejętności, która w 1918 r. orzekła, że obie nazwy są uzasadnione. 1 sierpnia 1918 r. Rada M. opowiedziała się za nazwą Sosnowiec.

Od zbudowania kolei Sosnowiec gwałtownie się rozwijał. W rejonie dworca, zwanego potocznie dworcem wiedeńskim, zaczęła powstawać dzielnica centralizująca okoliczne osady przemysłowe; wykształcały się pierwsze ulice: Kolejowa (potem Główna, 3 Maja, Stalinogrodzka, Czerwonego Zagłębia, dziś ponownie 3 Maja), Iwanogrodzka (dziś Dęblińska), Przejazdowa (dziś Warszawska), Modrzejowska, Targowa, Dolna (później Nikołajewska, dziś Kołłątaja), Fabryczna (dziś Małachowskiego).

W 1859 r. rozpoczął działalność w budynku nieistniejącego już szpitala dziecięcego przy ulicy Grota - Roweckiego, Szpital Kasy Bratniej Pomocy Robotników Bolesławsko-Sosnowieckich, tzw. szpital na Lepiankach, w którym od 1890 r. ordynował dr Józef Czajkowski.

W lutym 1863 r. powstańcy polscy Apolinarego Kurowskiego (około 50 strzelców i 50 kosynierów) pod dowództwem kpt. Stanisława Nikiforowa i kpt. Teodora Cieszkowskiego zaatakowali i zdobyli dworzec kolejowy w Sosnowcu; w czasie walki zginęło kilku Polaków i kilku Rosjan.

W 1864 r. przeprowadzone w Królestwie Polskim uwłaszczenie uwolniło chłopów, co pozwoliło zatrudniać ich w przemyśle; szczególnie masowo przybywali do Sosnowca chłopi ze wsi kieleckich.

W 1865 r. otwarto w Sielcu szpital górniczy, tzw. renardowski.

Od 1867 r. Sosnowiec należał do guberni piotrkowskiej i powiatu będzińskiego Po 1875 r. powstały nowe ulice: Policyjna (dziś Dekerta), Ditlowska (dziś Żeromskiego), Polna (dziś Sienkiewicza), Cerkiewna (Kilińskiego), Kościelna, Towarzystwa Sosnowieckiego (dziś odcinek ulicy 3 Maja od ul. Małachowskiego), Szenowska (dziś 1 Maja), Ostrogórska.

W roku 1877 Rosja wprowadzając bardzo wysokie taryfy celne, praktycznie zamknęła granicę dla produktów niemieckich; wówczas kapitał niemiecki skierował się do Sosnowca.

W 1875 r. przybył do Sosnowca pierwszy z braci Schőn - Franz; w 1878 r. zamieszkał w Sosnowcu Heinrich (Henryk) Dietl. Ci przemysłowcy-włókiennicy stali się właścicielami wspaniałych rezydencji przy ulicach: Żeromskiego, 1 Maja i Chemicznej. Rok później W. Fitzner wybudował fabrykę kotłów, a A. Deischel uruchomił Wytwórnię Lin i Drutu.

Urząd Poczty i Telegrafu funkcjonował od 1882 r. w gmachu dworca kolejowego; od 1915 r. w budynku magistratu przy ul. Warszawskiej 6, a od 1936 r. do dziś mieści się przy ul. 3 Maja.

W 1887 r. zbudowano odnogę Drogi Żelaznej Iwanogrodzko-Dąbrowskiej z dworcem Iwanogrodzkim (dziś Sosnowiec Południowy) łączącą Sosnowiec z Dęblinem.

W 1891 r. Henryk Dietel ufundował Szkołę Aleksandryjską, której ukończenie uprawniało do dalszej nauki w gimnazjum; w 1884 r. rozpoczęłą działalność szkoła huty "Katarzyna"; w 1895 r. powstała szkoła na Dębowej Górze.

W pierwszej połowie lat 90. rozpoczęły działalność Polska Partia Socjalistyczna i Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy. Przez kilka lat prowadziły nawet wspólną działalność w Dąbrowskim Komitecie Robotniczym; z czasem stały się sobie wrogie; w 1897 r. zaczął się ukazywać organ PPS "Górnik" (do 1906 r.).

W październiku 1894 r. z inicjatywy Henryka Dietla rozpoczęła chlubną działalność Sosnowiecka Szkoła Realna, chociaż powstawała z myślą o rusyfikacji młodzieży; w 1898 r. naukę rozpoczęto w wybudowanym przez Dietla wspaniałym gmachu (dziś Wydział Techniki Uniwersytetu Śl.); w 1915 r. zakończyła działalność.

W 1897 r. oddano do użytku gmach teatru wraz z hotelem, restauracją i elektrownią, zwany wówczas Teatrem Zimowym; w 1919 r. otrzymał nazwę Teatr Polski, w 1927 r. zmienioną na Teatr Miejski, od 1955 r. do dziś nosi nazwę Teatru Zagłębia.
Latem 1897 r. obok Teatru Zimowego powstał drewniany Teatr Letni, który podczas I wojny światowej mieszkańcy rozebrali na opał.

Rozpoczęło działalność Towarzystwo Niesienia Pomocy Ubogim Wyznania Mojżeszowego. Jego inicjatorem i wieloletnim prezesem był Bernard Oppenheim, współzałożyciel i udziałowiec fabryki chemicznej na Radosze tzw. "Woskowni" .

W 1898 r. w Sosnowcu (i w Warszawie) doszło do pierwszego na ziemiach polskich pochodu pierwszomajowego. Pochód w Sosnowcu nie był zamierzony; ale z powodu zablokowania przez policję i wojsko parku sieleckiego, w którym mieli spotkać się robotnicy, tysięczny tłum przeszedł ulicami miasta. W 1899 r. rozpoczęła działalność gmina żydowska - Sosnowiecki Okręg Bóżniczy; pierwszym rabinem był Abrahm Meir-Gitler.

Wieś Sosnowiec mogła gościć przyjezdnych w aż 7 hotelach: Drezdeńskim, Grand-Hotelu, Niemieckim (przy ul. Niemieckiej, dziś Głowackiego), Saskim (w zabudowaniach teatru), Sielce, Warszawskim (budynek u zbiegu ulic Modrzejowskiej i 3 Maja), Victorii (wcześniej Poznański - "Patelnia").

Drukarnia Stanisława Jermułowicza (przy ul. Warszawskiej) wydała "Rocznik Sosnowiecki i kalendarz na rok 1899".

Przełom stuleci to okres budowy świątyń. W roku 1880 powstał po adaptacji kościół ewngelicko-augsburski przy ul. Ditlowskiej (dziś Żeromskiego), przebudowany w latach 1888 i 1909-1910; w 1889 r. przy stacji kolejowej wybudowano cerkiew prawosławną; w latach 1893-1901 zbudowano dzisiejszą katedrę; w latach 1894-1896 wzniesiono synagogę przy ul. Policyjnej (dziś Dekerta), w latach 1901-1905 powstała cerkiew św. Mikołaja (w tym miejscu stoi dziś Galeria "Extravagance"). W latach 80. XIX w. wzniesiono cerkiew w Granicy, dziś Maczki.

W 1901 r. powstało Sosnowiecko-Sieleckie Towarzystwo dla Ubogich Chrześcijan, następnie pod nazwą Sosnowiecko- Sieleckie Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynności. Towarzystwo udzielało bezpłatnej pomocy lekarskiej, prowadziło ochronki dla dzieci, szkoły, bibliotekę, czytelnie, domy dla sierot i starców, organizowało akcje dobroczynne; odegrało szczególną rolę podczas I wojny światowej.

Z inicjatywy lekarza Włodzimierza Talko pojawiła się pierwsza legalna gazeta sosnowiecka "Przemysłowo-Handlowy Kurier Sosnowiecki"; każdy numer "Kuriera" zawożono do cenzurowania do Łodzi, a następnie do Warszawy; ostatni numer tej gazety wyszedł 1 lipca 1905 roku.

16 maja 1902 r. przy ulicy Majowej 6 urodził się Jan Wiktor Kiepura, "Chłopak z Sosnowca".

Decyzją "Najjaśniejszego Pana, cesarza i samowładcy Wszechrusi" Sosnowiec otrzymał prawa miejskie 10 czerwca 1902 r. Miasto powstało w wyniku połączenia osad: Stary i Nowy Sosnowiec, Pogoń, Ostra Górka, Sielec, Kuźnica, Radocha, osada Blumentala i Dębowa Góra. Powierzchnia miasta wynosiła 1875 ha, a liczba mieszkańców przekraczała 50.000.

Władze miejskie zaczęły funkcjonować 24 stycznia 1903 r.; na uroczystość inaugurującą pracę Magistratu przybył gubernator piotrkowski. Galerię prezydentów miasta rozpoczyna Rosjanin Aleksander Sofronow. W Cesarstwie Rosyjskim istniał samorząd miejski, ale nie wprowadzono go na terytorium Królestwa Polskiego i dlatego Sosnowiec był zarządzany przez nominowany magistrat.

Biura magistratu pomieszczono przy ulicy Kołłątaja (Nikołajewskiej) 6-8 i Sadowej 10; od 1915 r. przy ulicy Warszawskiej 6, a 11 listopada 1934 r. biura przeniesiono do nowego Ratusza przy Alei Zwycięstwa (wówczas ul. Pierackiego).

W 1904 r. oddano do użytku elektrownię kopalnianą, która do 1913 roku zasilała miasto; ten ciekawy architektonicznie budynek stoi do dziś naprzeciwko placu po nie istniejącej kopalni "Sosnowiec".

Wydarzeniem kulturalnym roku była prywatna wystawa obrazów wybitnych polskich malarzy m.in. Matejki, Wyspiańskiego, Chełmońskiego i Malczewskiego.

W 1904 r. magistrat zatwierdził herb Sosnowca i nadał byłem gubernatorowi piotrkowskiemu tytuł Honorowego Obywatela miasta.
Około 60 proc. ówczesnej zabudowy miasta powstało nielegalnie. Według carskich przepisów w pasie przygranicznym o szerokości 875 sążni (1867 m) nie wolno było budować domów, a nawet remontować już istniejących. Dodatkowo, ukaz carski z 1864 r. uwłaszczył chłopów i zabronił im sprzedaży uwłaszczonego gruntu. Budowanie legalne w tych warunkach było niemożliwe; budowano więc metodą faktów dokonanych - domy powstawały w zawrotnym tempie, po przemówieniu do ręki urzędników i policjantów.

Około 1905 r. rozpoczęły działalność żydowskie partie polityczne: Ogólnopolski Związek Robotniczy "Bund" i Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza "Poalej Syjon". Fala ruchu rewolucyjnego rozpoczęta w styczniu 1905 roku w Petersburgu dotarła do Sosnowca. 1 lutego robotnicy fabryki "Fitzner i Gamper" (później "Fakop", dziś "Foster Wheeler Energy Fakop") dali sygnał do strajku powszechnego. Do żądań ekonomicznych dołączono żądania niepodległościowe. Z żądaniami wystąpili również robotnicy huty "Katarzyna", zakładów włókienniczych Dietla i Schoena oraz fabryki drutu Deischla. Robotników poparła inteligencja i drobnomieszczaństwo oraz młodzież z Sosnowieckiej Szkoły Realnej. W odpowiedzi władze ściągnęły do miasta wojsko.

9 lutego carskie wojsko broniące dostępu do huty "Katarzyna" zastrzeliło co najmniej 38 strajkujących; ponad 150 zostało rannych. Po 32 dniach strajk zakończono, ale nie był to koniec rewolucji. Od 31 października do 10 listopada przetoczyła się fala strajków i manifestacji. Ich przewodnim hasłem było żądanie utworzenia republiki (stąd określenie Republika Zagłębiowska). Stan wojenny wprowadzony 10 listopada przyniósł kres Republiki. Podczas rewolucji zginął Oskar Schön. Powstały pod patronatem partii politycznych pierwsze organizacje związkowe- górników, metalowców, górników i hutników; powstało Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich; Narodowy Związek Robotniczy (utworzony przez Narodową Demokrację) powołał związki polskie.

Powstało pierwsze gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", organizacji niepodległościowej o charakterze paramilitarnym, która miała na celu patriotyczne wychowanie i kształtowanie tężyzny fizycznej młodzieży.

Od 1905 r. pod patronatem narodowych demokratów działa Polska Macierz Szkolna, która prowadzi 4 czytelnie dla dorosłych i dzieci; w latach następnych organizuje i prowadzi szkoły (w 1916 r. 16 szkół) oraz kursy dokształcające dla dorosłych.

W 1906 r. w Milowicach powstał pierwszy klub sportowy (piłkarski) KS Milowice, protoplasta Zagłębia Sosnowiec; dwa lata później przyjął nazwę Towarzystwa Sportowego "Union" z nowymi sekcjami: cyklistów i kręglarską.

W 1907 r. utworzono Sosnowiecki Oddział Towarzystwa Lekarskiego Częstochowskiego. Pierwszym prezesem został dr Józef Czajkowski. Pierwszą siedzibą Towarzystwa był Będzin, ale wkrótce siedzibę przeniesiono do Sosnowca przy ul. Głównej (dziś 3 Maja).

W roku 1908 Gwarectwu Hr. Renard otrzymało koncesję na urządzenie i eksploatację oświetlenia elektrycznego w Sosnowcu. Elektrownia przy ul. Teatralnej i w Sielcu okazała się niewystarczająca; w 1915 r. zbudowano elektrownię w Małobądzu.

W latach 1909-1910 na Pogoni przy ulicy Rybnej wierni Starokatolickiego Kościoła Mariawickiego wznieśli kościół; pierwsi mariawici pojawili się w Sosnowcu w 1906 r., byli prześladowani - w 1910 r. zdemolowano im kościół; po 1912 r. część z nich wróciła do Kościoła Rzymskokatolickiego.

W 1910 r. w Sławkowie zmarł ks. Dominik Roch Milbert, budowniczy kościoła WNNP (katedry) i pierwszy proboszcz parafii; jego ciało sprowadzono do Sosnowca i pochowano na cmentarzu przy ul. Smutnej.

Powstała placówka Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego przy ul. Głównej (dziś 3 Maja); posiadała sekcje: wycieczkową, muzealną, fotograficzną, przyrodniczą, statystyczno-ekonomiczną, popularyzacji ruchu krajoznawczego; od 1951 r. Oddział Miejski PTTK.

Stutysięczne w 1911 r. miasto było zróznicowane pod względem narodowościowym i wyznaniowym - katolicy stanowili 66 proc. mieszkańców, Żydzi 18 proc., ewangelicy 11,5 proc., prawosławni 2,2 proc., mariawici 1,3 proc.

W 1912 r. Zygmunt Kuczyński z pomocą Aleksego Bienia organizował oddziały Związku Strzeleckiego; po wybuchu I wojny światowej Związek Strzelecki połączył się z Drużynami Strzeleckimi, a jego członkowie wstąpili do Legionów Polskich.

Towarzystwo Niesienia Pomocy Ubogim Wyznania Mojżeszowego uruchomiło Szpital Żydowski (dziś znany jako Szpital Kolejowy przy ulicy Konrada), zwany szpitalem Perelmana, od nazwiska pierwszego dyrektora.

W Szkole Handlowej (w niepodległej Polsce Gimnazjum i Liceum im. St. Staszica w gmachu Szkoły Realnej) powstała pierwsza w mieście drużyna skautowa, tzw. Błękitna Dwójka. Rok później powstaje na Starym Sosnowcu 4 Zagłębiowska Drużyna Harcerska (później im. Ks. Józefa Poniatowskiego), a w 1916 roku kolejna w Szkole Handlowej drużyna im. Romualda Traugutta i na Środuli 5 (potem 8) ZDH im. Tadeusza Kościuszki.

Pod koniec lipca 1914 r., w obliczu nieuchronnie zbliżającej się I wojny światowej, Rosjanie opuścili Sosnowiec bez walki. By zapewnić sobie spokojny odwrót przekazali władzę w mieście endecji, która 31 lipca powołała Komitet Bezpieczeństwa Publicznego (Komitet Obywatelski) i Straż Obywatelską; Komendantem miasta został Lucjan Kreczmar.
2 sierpnia rano Rosjanie zniszczyli graniczny most kolejowy na Brynicy i tory kolejowe pomiędzy mostem a sosnowiecką stacją oraz uszkodzili wodociągi i elektrownię kolejową. Niemcy zajęli miasto bez jednego strzału. 6 sierpnia Komitet Obywatelski przekształcił się w Radę Miejską, której przewodniczącym był z urzędu prezydent Mrówczyński.
Pomimo utrudnień ze strony Straży Obywatelskiej, rozpoczął się nabór ochotników do Legionów. W szkole w Milowicach i w szkole przy ulicy Mostowej (dziś ulica Wawel) utworzono koszary dla ochotników; w sumie z całego Zagłębia poszło do Legionów około 2,5 tysiąca młodzieży.
Jesienią w obliczu groźby epidemii i chorób powstał Komitet Zdrowia Publicznego grupujący sosnowieckich lekarzy; Komitet zorganizował m.in. zaopatrzenie dzieci w mleko poprzez otwarcie przy ul. Czystej tzw. "Kropli Mleka", która przetrwała do 1940 r.
Na początku 1915 r. okupanci dokonali podziału Zagłębia - większa część Zagłębia z Sosnowcem i Będzinem przypadła Niemcom, pozostałą część z Dąbrową Górniczą przejęli Austriacy.

W tym samym roku terytorium miasta powiększyło się o Konstantynów, Środulę, Środulkę, Pekin, dwór Zagórze, Walcownię, Cegielnię, Druciarnię, Modrzejów i Milowice. Powierzchnia wzrosła do 3200 ha. Liczbę mieszkańców trudno oszacować, prawdopodobnie wynosiła tylko ok. 70 tys., gdyż od wybuchu wojny gwałtownie spadła. Ucieczka urzędników i funkcjonariuszy rosyjskich, pobór do wojska, a przede wszystkim ucieczka na wieś przed głodem robotników z rodzinami były powodem wyludniania się miasta.

W styczniu 1915 r. powstał konkurujący z Radą Miejską Komitet Narodowy. Gdy Rada popadła w konflikt z władzami okupacyjnymi - została rozwiązana.
Burmistrza Władysława Mrówczyńskiego zastąpił w lipcu nadburmistrz Stolle, a jego z kolei w październiku zastąpił Künzer. Zaczął funkcjonować samorząd miejski, chociaż w ograniczonym zakresie.

Cały przemysł miasta, z wyjątkiem kopalń węgla, został unieruchomiony. Stanęły wszystkie huty i fabryki. Niemcy wywieźli wszystko, co było przydatne dla celów wojskowych; to co pozostało zdewastowano. Towarzystwa przemysłowe i gwarectwa zostały przejęte przez kapitał niemiecki. W mieście zapanowało bezrobocie i nędza, mieszkańcy wyjeżdżali na roboty do Niemiec lub na wieś, ludzie umierali z głodu. Ceny towarów galopowały w górę, narastały nastroje antysemickie.

W 1916 r. okupanci zliberalizowali politykę wobec mieszkańców Kongresówki, chcąc ich pozyskać, w związku z przedłużającą się wojną. Powstało Zjednoczenie Młodzieży Polskiej, którego zasadniczym celem było dbanie o postawę moralną i wychowanie fizyczne młodzieży (późniejsze nazwy: Zrzeszenie Młodzieży Polskiej, Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe "Świt" od listopada 1917 r.).

W maju 1917 r. przeprowadzono wybory samorządowe zakończone zdecydowanym zwycięstwem ugrupowań chrześcijańsko-narodowych; przewodniczącym Rady Miejskiej został przemysłowiec Jan Meyerhold. Na pierwszym posiedzeniu RM, zgodnie z decyzją burmistrza, zarządził obrady w języku niemieckim. Wybuchła awantura ciągnąca się miesiącami i uniemożliwiająca pracę rady.

W tym samym roku powstał oddział Centralnej Organizacji Żydów Ortodoksów Agudas Israel. Odsłonięto obelisk z popiersiem Tadeusza Kościuszki (ulica Nowopogońska), prawdopodobnie autorstwa Stanisława Płodowskiego; pomnik został zburzony w 1939 r. przez hitlerowców, odtworzono go w latach 80.; rzeźby wykonał Bolesław Massalski. W październiku burmistrzem został dr Schröter; administracja niemiecka przystąpiła do porządkowania zaniedbanego pod każdym względem miasta.

Coraz częściej zaczęło dochodzić do strajków ekonomicznych, z czasem politycznych. Niemcy zwalczali Polską Organizację Wojskową, która odeszła od orientacji proniemieckiej. Latem 1918 r. pod kierownictwem dr Stefan Falkowskiego rozpoczęło działalność Zjednoczenie Narodowe. Ugrupowanie to oparło swoje działanie na szerokiej bazie społecznej, dosłownie wszystkie warstwy społeczne były w nim reprezentowane; setki komitetów, stowarzyszeń, organizacji politycznych, społecznych, sportowych, cechy rzemiosł, koła itd. W listopadzie nastąpił koniec I wojny światowej. Gdy10 listopada do miasta dotarła wieść o wybuchu rewolucji w Niemczech i o utworzeniu Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie, przystąpiono do rozbrajania Niemców.
Następnego dnia powołano Komisariat Rządu Ludowego, na którego czele stanął Stefan Falkowski. W mieście rozpoczęła się walka o władzę. Straszliwe skutki wojny i dotychczasowe warunki życia skierowały robotników przeciw dzikiemu kapitalizmowi. Nastroje niebezpiecznie radykalizowały się. Drugim obok Komisariatu ośrodkiem władzy stały Rady Delegatów Robotniczych tworzone przez SDKPiL i PPS-L (w grudniu połączyły się w Komunistyczną Partię Robotniczą Polski, od 1925 r. KPP) z oddziałami Czerwonej Gwardii. 19 grudnia wybuchł strajk powszechny, ale po tygodniu wygasł na skutek przeciwdziałania PPS.

W 1918 r. Józefa Siwikowa przekazała Polskiej Macierzy Szkolnej Żeńską Szkołę Handlową, która została przekształcona w gimnazjum żeńskie; w 1921 r. szkołę upaństwowiono i powstało Państwowe Gimnazjum Żeńskie im. Emilii Plater.
Poza tą szkołą powstały także: Gimnazjum Państwowe Męskie im. B. Prusa (z Wyższej Szkoły Realnej w Sielcu) i Gimnazjum Państwowe Męskie im. S. Staszica (z Sosnowieckiej Szkoły Realnej). Oprócz szkół państwowych działały gimnazja prywatne: żeńskie Heleny Rzadkiewiczowej i im. Królowej Jadwigi oraz Gimnazjum Męskie Zrzeszenia Rodzicielskiego im. S. Wyspiańskiego.

W latach 30., poza szkołami powstałymi po uzyskaniu niepodległości, działały także: Gimnazjum Przemysłowo- Artystyczne im. St. Witkiewicza oraz Szkoła Techniczna Średnia Kolejowa, Szkoła Męska Handlowa (Płockiego), Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie im. A. Mickiewicza, Państwowe Seminarium Nauczycielskie Żeńskie im. Marii Konopnickiej oraz Gimnazjum Żeńskie Towarzystwa Szkół Średnich (żydowskie).
Powołano do życia Towarzystwo Sportowe "Victoria".

Na początku 1919 r. skierowano do Zagłębia znaczne siły wojskowe, które miały na celu uspokojenie rewolucyjnych nastrojów; od pierwszego kwietnia na obszarze byłego Królestwa wprowadzono stan wyjątkowy, a w lipcu rady zlikwidowano. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1919 r. najwięcej głosów uzyskała PPS (33,4 proc.); KPP zbojkotowała wybory.

Odbyły się również wybory do Rady Miejskiej, na której czele stanął dr Karol Zahorski. Skład Zarządu Miasta był kompromisowy, bo żadne z ugrupowań nie miało większości (najwięcej mandatów PPS - 13 na 45, endecja - 10, ugrupowania żydowskie - 9). Prezydentem miasta został Czesław Jankowski.

Z chwilą przejęcia miasta przez pierwszy polski samorząd z wyboru, majątek miasta praktycznie nie istniał. Wszystkie obiekty użyteczności publicznej znajdowały się w wynajętych budynkach; miasto nie posiadało nawet jednego budynku, czy kawałka ziemi. 60 proc. gruntów na terenie miasta należało do Sosnowieckiego Towarzystwa Kopalń i Zakładów Hutniczych i Gwarectwa Hr. Renard.

Chaotyczna zabudowa miasta i brak infrastruktury spowodowały, że w 1918 r. administracja niemiecka zleciła prof. Janowi Rakowiczowi opracowanie perspektywicznego planu zabudowy miasta. Osią nowego centrum miała stać się nowa ulica Pierackiego (Al. Zwycięstwa) z ratuszem . Najważniejszymi budynkami nowego centrum stały się budowane w latach 30.: gmach banku i centrala telefoniczna przy ul. Małachowskiego, siedziba Izby Przemysłowo-Handlowej, poczta i Centralny Szpital Ubezpieczalni Społecznej przy ul. 3 Maja, Gimnazjum im. Emilii Plater oraz najwyższy przed wojną budynek miasta u zbiegu ul. Małachowskiego i Al. Zwycięstwa (m.in. siedziba banku "Społem").

Plan zabudowy miasta został zatwierdzony dopiero po wybudowaniu tych gmachów w 1937 r., ponieważ wcześniej nie udało się uregulować kwestii własności gruntu. Od 12 grudnia 1918 r. w Czeladzi gromadzili się ochotnicy z Górnego Śląska, Sosnowca i Czeladzi, którzy chcieli uczestniczyć w wyzwalaniu Śląska (1 pułk strzelców bytomskich, później 75 pułk piechoty). Wśród nich był Jan Kiepura, który wraz z częścią żołnierzy pułku został przerzucony na Śląsk, by wziąć udział w I powstaniu śląskim. W październiku 1919 r. pułk ten rozlokowano w Sosnowcu przy ul. Nowej (dziś Ordonówny) w koszarach im. Traugutta oraz w innych miastach Zagłębia.

Sosnowiec stał się miejscem schronienia dla wielu Ślązaków, komitetów, organizacji zaangażowanych w przygotowanie powstania skierowanego przeciw przyłączeniu Śląska do Niemiec. W mieście zainstalowała się ekspozytura II Oddziału Sztabu Generalnego WP (którą kierował por. Józef Plebanek) i Dowództwo Główne POW Górnego Śląska pod dowództwem por. Alfonsa Zgrzebnioka. Przed wybuchem I powstania zorganizowano obozy (także w innych miastach Zagłębia) dla kilku tysięcy zmuszonych do opuszczenia Śląska.
Pod koniec września w pałacu Schoena (dzisiejszej siedzibie Sądu Okręgowego) rozpoczęło działalność Dowództwo Główne Milicji Górnośląskiej z komendantem płk. Michałem Żymierskim.
Pod kierownictwem Aleksego Bienia biuro werbunkowe PPS przerzucało ochotników na Śląsk. 23 sierpnia odbył się pogrzeb ofiar powstania, który stał się wielką manifestacją braterstwa. W tym dniu powstał Główny Komitet Niesienia Pomocy Ślązakom, który dysponował funduszami napływającymi dla uchodźców. We wrześniu jego zadanie przejął Komitet Rad Ludowych Śląskich (m.in. Józef Rymer). Po upadku powstania w Zagłębiu znalazło się wielu powstańców, często z rodzinami.

W lutym 1920 r. utworzono Komitet Plebiscytowy, a od 7 do 14 marca obchodzono w Sosnowcu Tydzień Kresów Zachodnich.

W czasie II powstania w hotelu "Warszawskim" (budynek u zbiegu ulic 3 Maja i Modrzejowskiej) działał sztab propagandowo-bojowy, w koszarach Traugutta powstańcy dokonywali przegrupowania sił. Odlewnia Woźniaków ( Al. Mireckiego) przygotowała dla powstańców dwa samochody pancerne.

19 grudnia 1920 r. na cmentarzu przy ulicy Smutnej odsłonięto Mauzoleum Czynu Powstańczego, który stanął na wspólnym grobie śląskich i zagłębiowskich powstańców. Gdy wybuchło III powstanie, utworzono Centralny Komitet Pomocy Górnoślązakom , na którego czele stał prezydent Sosnowca Robert Niernsee. Wielu Zagłębiaków wzięło udział w powstaniach śląskich, z Sosnowca przerzucano broń i przeprawiano ochotników z całej Polski. Najwybitniejsi Zagłębiacy zaangażowani w przyłączenie Śląska do Polski to: Józef Plebanek, Kazimierz Kierzkowski i Rudolf Niemczyk.

W 1920 r. mieszkała w Sosnowcu Pola Negri (Apolonia Chałupiec), wówczas sposobiąca się do podboju kina niemieckiego, później wielka gwiazda kina światowego. Powstał Miejski Uniwersytet Ludowy, którego biblioteka dała początek przyszłej bibliotece miejskiej.

W 1921 r. inż. Józef Przedpełski ofiarował zagłębiowskim harcerzom duży majątek w okolicy Bełchatowa; powstała tam wspaniała stanica (służąca harcerzom do 1946 roku) i to zadecydowało o utworzeniu Zagłębiowskiej Chorągwi w Sosnowcu, która objęła Częstochowę i część Małopolski.

20 czerwca 1922 r. z Sosnowca do Katowic wyruszyły oddziały gen. Stanisława Szeptyckiego, by uroczyście przyłączyć do Polski część Górnego Śląska. W listopadzie w wyborach do Sejmu mandaty poselskie zdobyli: Blok Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej i Centrum Polskiego - 2, PPS - 3, Związek Proletariatu Miast i Wsi - 1, Bloku Mniejszości Narodowej - 1.

W latach 20. zbudowano wiele szkół, wśród nich gmach przy ulicy Mostowej. Architektura tego budynku trochę przypominała krakowski Wawel i dlatego zmieniono nazwę ulicy z Mostowej na Wawel; w okresie powojennym nadbudowano jedną kondygnację, likwidując arkadowy mur attyki i pozostawiając tylko grzebień attyki.
Dla urzędników zakładów "Fitzner-Gamper" zbudowano kolonię mieszkalną przy ul. Gołębiej (dziś Szpaków).
Dla urzędników Sosnowieckiego Towarzystwa KiZH zbudowano Kolonię Focha na skraju parku Dietla (dziś Parku Żeromskiego, w pobliżu basenu kąpielowego).

Od 1923 r. w okresie hiperinflacji nasiliła się nędza. Przemysł zagłębiowski nie był w stanie konkurować z przemysłem górnośląskim. Polsko-niemiecka wojna celna w 1925 r. spowodowała, że produkcja polskiego Górnego Śląska skierowana została wyłącznie na rynek krajowy. Ograniczono produkcję, zwalniano robotników i urzędników, zaczęły powstawać osiedla slumsów, powstawały biedaszyby. Powszechnie oskarżano środowisko kupieckie, szczególnie żydowskie, o żerowanie na ludzkiej nędzy.

W 1923 r. Rada Miejska powołała miejskie Pogotowie Strażackie, zabezpieczenie przeciwpożarowe uzupełniała Straż Ogniowa Ochotnicza.
Powstało Towarzystwo Artystyczno-Literackie skupiające elitę artystyczną miasta. Pierwszym prezesem został dziennikarz i działacz kulturalno-oświatowy Zygmunt Rychter. Towarzystwo organizowało wystawy w sali Trocadero, prowadziło Szkołę Malarstwa i Rysunku, wystawiało rewie, wydawało "Jednodniówkę" i tygodnik "Gontynę". Po śmierci najwybitniejszych twórców, odejściu plastyków w 1933 r. do Zrzeszenia Artystów Plastyków Zagłębia Dąbrowskiego " Blok" i wobec nieprzychylnego stosunku władz miasta Towarzystwo zaprzestało działalności w 1935 r.

W latach 1919-1923 zarząd miasta nie miał możliwości dokonywania poważniejszych inwestycji; istniały poważne trudności finansowe, inflacja; zarząd pochłonięty był porządkowaniem administracji i kłopotami dnia codziennego np. aprowizacją.

W 1923 r. z inspiracji PPS powstawał pierwszy oddział Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, w 1924 r. było ich 9. Towarzystwo urządzało odczyty, rozwijało zainteresowania kulturalne, organizowało zajęcia sportowe i turystykę.

W 1924 r. miasto nabyło od Towarzystwa Hr. Renard budynek teatralny; otwarto nową centralę telefoniczną u zbiegu ulic 3 Maja i Małachowskiego i rozpoczęto likwidację istniejących od 1899 r. naziemnych linii telefonicznych oraz budowę systemu podziemnych linii.

W marcu 1924 r. powstała zagłębiowska loża wolnomularska "Staszic" ("Staszyc"). Liczyła wtedy siedmiu członków - założycieli. Uroczyste otwarcie obrzędowe odbyło się 6 maja tego roku. "Uśpiona" w drugiej połowie 1932 r. loża uroczyście wznowiła działalność 14 czerwca 1935 r. Ponownie loża została uśpiona 26 października 1938 r. Jednymi z wybitniejszych, znanych z nazwiska członków loży byli: nauczyciel Witold Wyspiański i geolog, były prezydent Dąbrowy Górniczej - Adam Piwowar.

Na przełomie 1924 i 1925 r. władze rozbiły, poprzez masowe aresztowania, Komunistyczną Partię Robotników Polski. Znaczna część zwolenników KPRP zwróciła się w tej sytuacji ku PPS. Rada Miejska została w marcu 1925 r. rozwiązana przez Ministra Spraw Wewnętrznych. W kwietniowych wyborach samorządowych zwyciężyła Polska Partia Socjalistyczna - 58 proc. głosów i 29 mandatów (na 45). Prezydentem miasta został Aleksy Bień, a prezesem Rady Miejskiej dr Adam Pawełek.
Głównym problemem, z którym przyszło zmierzyć się nowej radzie, było bezrobocie. Wielu bezrobotnych skierowano do budowy dróg i ulic.

W 1925 r. należący do diecezji kieleckiej Sosnowiec, wraz z całym Zagłębiem, został włączony do diecezji częstochowskiej.

W maju 1926 r. powstał Klub Polityczno-Społeczny im. Józefa Piłsudskiego; w skład zarządu weszli m.in. Witold Wyspiański, Andrzej Kula, Stanisław Wrzosek i Stefan Miedziejewski. Celem Klubu było " skonsolidowanie ludzi postępu, walczących z wyzyskiem, ciemnotą, nieprawością".
Zamach majowy miasto przeżyło bez wstrząsów. 23 pułk artylerii polowej z Będzina zachował się neutralnie. Większość członków sosnowieckiej PPS poparła przewrót i dzięki temu partia ta mogła sprawować władzę w mieście. Nowy obóz rządzący Polską zaczął likwidować demokrację parlamentarną; zaostrzyły się stosunki między sanacją i opozycją, także w samorządach przeprowadzono weryfikacje kadr.

Od 1926 r. ukazuje się dziennik "Ekspres Zagłębia", który utrzymał się na rynku do wojny i był najpoczytniejszą gazetą Zagłębia. W "Ekspresie" pracowali m.in.: Wiktor Monsiorski, Konstanty Ćwierk, Witold Fabrycy, Józef Oskólski, Tadeusz Lipski. Magistrat zaciągnął od amerykańskiego koncernu "Ulen Co" pożyczkę inwestycyjną w obligacjach w wysokości 1,5 mln dolarów (tzw. pożyczka ulenowska).

W latach 1926-1939 budowano kanalizację i wodociągi miejskie, które najpierw połączono z wodociągiem Towarzystwa Hr. Renard, później ze zbiornikiem w Maczkach i wodociągiem zagórskim.

Przy Alei Mireckiego rozpoczęto budowę infrastruktury sportowej: bieżni, toru kolarskiego, kortów tenisowych, boisk do siatkówki i koszykówki, lodowiska.

W 1927 r. Andrzej Strug i Tomasz Arciszewski otrzymali tytuł Honorowego Obywatela miasta Sosnowca. Strug otrzymał też Nagrodę Literacka Sosnowca. Powołano do życia Miejską Bibliotekę Publiczną im. Gustawa Daniłowskiego z siedzibą przy ulicy Małachowskiego. Przy ulicy Sławkowskiej (dziś Legionów), w dawnej siedzibie carskiej policji, uruchomiono łaźnię miejską; zakończyła ona działalność jako zakład przyrodoleczniczy w 1999 r. W 2004 r. otwarto w wyremontowanym obiekcie Centrum Edukacji i Wychowania Młodzieży "Kana". W styczniu 1928 r. uruchomiono pierwszą linię tramwajową łączącą Sosnowiec z Będzinem i Dąbrową Górniczą; w lipcu oddano do użytku odcinek toru od ulicy Sobieskiego do Szopienic, a po zbudowaniu nad ulicą Starososnowiecką (dziś Piłsudskiego) wiaduktu kolejowego w 1931 r., przedłużono linię tramwajową do ulicy 3 Maja. Uformował się Okręgowy Komitet Wyborczy BBWzRz z dr Wiktorem Gosiewskim na czele.
W marcu w wyborach do Sejmu w Sosnowcu Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem zdobył 2 mandaty, komunistyczny Blok Jedności Robotniczo-Chłopskiej - 3 mandaty, PPS poniosła klęskę - uzyskała tylko 1 mandat (Aleksy Bień).
Poseł Władysław Baczyński, robotnik z huty "Milowice" został natychmiast pozbawiony mandatu i skazany na 5 lat ciężkiego więzienia.

W wyborach samorządowych w listopadzie socjaliści utracili władzę, chociaż wygrali wybory. PPS zdobyła 16 mandatów, sanacja (BBWR) - 9, endecja - 6, partie żydowskie - 6. Komuniści nie zostali dopuszczeni do wyborów.

W styczniu 1929 r. Aleksy Bień został zmuszony do ustąpienia ze stanowiska prezydenta miasta na rzecz kandydata sanacji Józefa Marczyńskiego. Wiceprezydentem został Kazimierz Jarża z PPS.

Izba Przemysłowo-Handlowa dla województwa kieleckiego rozpoczęła działalność w Sosnowcu w gmachu Warszawskiego Banku Handlowego przy ulicy Małachowskiego 3, a od końca 1932 r. w gmachu przy ulicy 3 Maja (dziś bank).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoczął budowę domów mieszkalnych przy ulicach Lwowskiej i Jagiellońskiej, które oddano do użytku dwa lata później. Ukończono budowę kolonii mieszkalnej dla pracowników miejskich, tzw. Kolonię Limanowskiego (zbudowana została przy ul. Limanowskiego, dziś ul. Curie-Skłodowskiej).

Aby osłabić opozycję przed zbliżającymi się wyborami, Minister Spraw Wewnętrznych rozwiązał w 1930 r. m.in. Radę Miejską Sosnowca i ustanowił Tymczasowy Zarząd Komisaryczny z prezydentem (właściwie: Kierownikiem Zarządu) Wincentym Kuźniakiem. W wyborach zwyciężył BBWzRz zdobywając prawie 60 proc. głosów; Centrolew i Jedność Robotniczo-Chłopska po 1 mandacie. U zbiegu ulic Sienkiewicza i Teatralnej postawiono obelisk-kapliczkę upamiętniający starcie w 1863 r. powstańczej jazdy rotmistrza Ludwika Mięty-Mikołajewicza z Rosjanami wycofującymi się do granicy pruskiej; kapliczka stoi dziś przy bazylice katedralnej. Uruchomiono (częściowo) Zakłady Wodociągowe w Maczkach (budowane z inicjatywy Gabriela Narutowicza) zaopatrujące Sosnowiec w wodę; ich budowę zakończono w 1937 r.

Według spisu z 1931 r. Polacy stanowili 80,9 proc. mieszkańców miasta, 19 proc. stanowili Żydzi, pozostali to Niemcy i Francuzi. Żydzi zamieszkiwali głównie dzielnicę handlową - kwadrat zamknięty dzisiejszymi ulicami: Warszawską, Małachowskiego, Sienkiewicza i Kościelną.

Bezrobocie i nieprawdopodobna nędza, które zapanowały podczas kryzysu ekonomicznego w latach 30. spowodowały powstanie w wielkiej ilości nielegalnych biedaszybów (podobnie było w czasie I wojny światowej). Stały się one miejscem pracy, ale również miejscem tragicznych wypadków i starć zdesperowanych ludzi z interweniującą policją. Bezrobocie rosło lawinowo, w 1934 r. osiągnęło 25 proc.

W wyniku połączenia TS "Victoria" i KS "Sosnowiec" powstała "Unia" Sosnowiec.

W lutym i marcu 1932 r. strajk górników sparaliżował Zagłębie, gdy przemysłowcy zażądali zdecydowanych obniżek płac. Strajk pogorszył jeszcze bardziej sytuację ekonomiczną, gdyż kopalnie polskiego Górnego Śląska weszły na rynki zagłębiowskich kopalń. We wczesnych latach 30. na placu między ulicami: Modrzejowską, Małachowskiego i Kościelną powstały tzw. hale "Rozwoju" (Towarzystwo Wspierania Handlu Polskiego), które miały być konkurencją dla handlu żydowskiego; dziś na ich miejscu stoi m.in. budynek "Forum".

W lipcu 1933 r. prezydentem miasta został Hugon Almstaedt.

Powstała organizacja "Jung Zagłembie" ("Młode Zagłębie"), grupa skupiająca pisarzy i plastyków żydowskich.

W latach 1933-1935 uruchomiono linię tramwajową łączącą Milowice z Konstantynowem.

1 marca 1934 r. Sosnowiec utworzył powiat grodzki (miejski); starostą sosnowieckim został Józef Boxa, pełniący też funkcję starosty będzińskiego.

W majowych wyborach samorządowych określonych jako "cud nad urną" zwyciężył BBWzRz; w 1935 r. prezydentem miasta został Józef Kaczkowski.

Wybory do Sejmu w 1935 r. zostały zbojkotowane przez lewicę zagłębiowską.

Uchwałą Rady Miejskiej Józef Piłsudski został Honorowym Obywatelem miasta; w 1937 r. Honorowe Obywatelstwo otrzymał Edward Rydz-Śmigły.

Sosnowiec nie posiadał dostępnych dla mieszkańców zorganizowanych terenów zieleni; dopiero w 1935 r. otwarto pierwszy park miejski w Starym Sosnowcu (Park Kruczkowskiego lub Kresowy o powierzchni 4,8 ha). Uregulowano odcinek Czarnej Przemszy od Parku Sieleckiego do ulicy 1 Maja i na obrzeżach rzeki urządzono zieleńce, zadrzewiano ulice. Od tego roku organizowano ogródki działkowe, najpierw na Dębowej Górze i w Milowicach, następnie na Środuli i Pogoni, w Konstantynowie i Sielcu (w sumie 93 ha); część ogródków otrzymali w użytkowanie bezrobotni.

W listopadzie rozpoczął działalność zagłębiowski oddział Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela, który powstał z inicjatywy lewicowych kręgów inteligenckich. Rozpoczął działalność od akcji na rzecz uwolnienia więźniów politycznych i likwidacji obozu w Berezie Kartuskiej. Czołową rolę w sosnowieckiej Lidze odegrali: Adam Piwowar, Witold Wyspiański i Karol Krzemiński.

Lata 1929-1935 przyniosły załamanie finansów komunalnych, nastąpiło zahamowanie inwestycji; spadły dochody miasta, bo ograniczono samorządom udział we wpływach z podatków.

Poprawa sytuacji na rynkach światowych w 1935 r. i interwencyjna polityka rządu spowodowały ożywienie i pewną stabilizację zagłębiowskiej gospodarki. Do wojny kontynuowano inwestycje drogowe, wodno-kanalizacyjne, komunikacyjne i budownictwo miejskie.

W 1936 r. przy ulicy Dęblińskiej rozpoczęło działalność tzw. podstudio Polskiego Radia w Katowicach, którym kierował red. Konstanty Ćwierk; nadawało ono w każdą środę "Godzinę zagłębiowską"; audycja trwała 45 minut (w wakacje 30 minut).

Nasiliły się nastroje antysanacyjne - w mieście doszło do demonstracji robotniczych, w manifestacji pod hutą "Katarzyna" dla uczczenia 30 rocznicy tzw. krwawej środy, wzięło udział 50 tys. osób.

Zapoczątkowano proces oddłużania miasta; Sosnowiec miał poważne zobowiązania wobec skarbu państwa, instytucji ubezpieczeń społecznych i Banku Gospodarstwa Krajowego.

W 1937 r. uruchomiono kilka linii autobusowych, łączących Sosnowiec z miastami zagłębiowskimi oraz Piekarami Śląskimi; rok później z Mysłowicami, a w1939 z Klimontowem, Porąbką, Kazimierzem, Ostrowami i Maczkami.

W wyborach do Sejmu w 1938 r. zgłoszona została tylko jedna lista kandydatów - z Obozu Zjednoczenia Narodowego.

Połączono Państwowe Gimnazjum Żeńskie im. Emilii Plater i Państwowe Gimnazjum Żeńskie przy Państwowym Seminarium Nauczycielskim Żeńskim im Marii Konopnickiej w III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Emilii Plater.

Wyburzono cerkiew p.w. św. Mikołaja idąc za przykładem Warszawy i innych miast polskich. Bezpośrednim inicjatorem zdarzenia był premier Felicjan Sławoj-Składkowski, mieszkający i ordynujący w Sosnowcu do 1914 r., również jako kapitan wojska w 1918 r. Obrońcą cerkwi był ks. Franciszek Gola z Niwki. Świątynia z zewnątrz miała architekturę neobizantyjską, wewnątrz bogaty ikonostas, który dziś znajduje się w kościele prawosławnym we Wrocławiu; na miejscu cerkwi stoi dziś Galeria Extravagance (wcześniej Pałac Ślubów).

W wyborach samorządowych na przełomie 1938 i 1939 r. zwyciężyła zdecydowanie wspólna lista PPS i związków zawodowych - 25 mandatów przed blokiem OZN - 14 mandatów, ugrupowania żydowskie - 9.

W obliczu narastającego zagrożenia ze strony Niemiec walka o władzę w mieście spadła na dalszy plan.

W okresie międzywojennym przemysł nie rozwijał się tak dynamicznie, jak przed I wojną światową. Powodem tego były ogromne zniszczenia z I wojny światowej, odpadnięcie chłonnego rynku rosyjskiego, kryzys ekonomiczny lat 30.

W okresie międzywojennym uruchomiono Szpital Powiatowy Kasy Chorych przy ulicy Sławkowskiej (później Szpitalna i Dyląga, dziś Witosa), Szpital Ubezpieczalni Społecznej przy ulicy 3 Maja (dziś Szpital nr 2), szpital przeciwgruźliczy na Pekinie klimontowskim, którym kierowała dr Nadzieja Berdo.

W okresie międzywojennym dużym powodzeniem cieszyły się kina: Momus (róg Floriańskiej i Nowopogońskiej), Pallace (przy Warszawskiej, później Roxy, Młode Pokolenie, Muza), Udziałowe (przy 3 Maja, wcześniej Capitol, później Zagłębie), Wawel przy ulicy Wawel. Wcześniej znane były również kina: Wiktoria lub Sfinks (przy teatrze), Zacisze (przy Sadowej; znane także jako Rozmaitości), Oaza (na dzisiejszej "Patelni"), Apollo lub Renesans (przy kościele św. Barbary), Eden (przy Dęblińskiej), Bajka (w Teatrze pod Gwiazdą przy Browarnej w Sielcu).

W 1939 r. Sosnowiec liczył 134.000 mieszkańców.

1 września 1939 r. rozpoczęła się II wojna światowa. 4 września oddziały niemieckie wkroczyły do Sosnowca. Hitlerowcy dokonali pierwszych egzekucji Żydów i Polaków. W październiku Zagłębie zostało włączone do Rzeszy Niemieckiej (prowincja śląska, rejencja katowicka). Na Brynicy utworzono granicę policyjną, którą Polacy mogli przekraczać wyłącznie za specjalnym zezwoleniem. Na stanowiska kierownicze w administracji skierowano Niemców lub volksdeustchów ze Śląska. Okupanci usunęli z miejsc publicznych polskie napisy, zmienili polskie nazwy ulic na niemieckie, rozporządzenia pojawiały się w języku niemieckim, zlikwidowali szkoły średnie i zawodowe, zamknięto placówki kulturalne. Według spisu z grudnia 1939 r. Sosnowiec zamieszkiwało 87 tys. Polaków, 26 tys. Żydów, 1220 Niemców, 136 Ukraińców, 41 Czechów i 172 osoby innych narodowości.

Rozpoczęło się prześladowanie Żydów; Niemcy grabili ich mienie, wykorzystywali do bezpłatnej pracy, wkrótce cały ich majątek przejął Urząd Powierniczy w Katowicach. 9 września Niemcy spalili synagogę przy ulicy Dekerta , wkrótce zniszczyli wszystkie obiekty kultu religijnego Żydów. Kilkuset Żydów wywieziono i zmuszono do przekroczenia granicy niemiecko-sowieckiej.

W marcu 1940 r. w pofabrycznych halach zakładów Schoena przy ul. 1 Maja Niemcy urządzili obóz przejściowy, który później przekształcili w więzienie policyjne. Okupanci wprowadzili rygorystycznie przestrzegany przymus pracy; Polacy byli pozbawieni jakichkolwiek praw, górnik zarabiał połowę minimalnej płacy górnika niemieckiego.
W kwietniu i maju hitlerowcy przeprowadzili "Intelligenzaktion", aresztowano nauczycieli, inżynierów, techników i urzędników; część z nich wróciła do domów, z pozostałych nielicznym udało się przeżyć obóz koncentracyjny w Dachau.

26 stycznia 1941 r. zmarł po "przesłuchaniu" przez gestapo ks. Franciszek Raczyński, rektor kościółka kolejowego, prezes Towarzystwa Dobroczynności, powszechnie ceniony i szanowany przez mieszkańców miasta.

W maju 1942 r. rozpoczęto masowe transporty Żydów do obozów pracy i obozów koncentracyjnych. Od listopada do marca 1943 r. przesiedlano Żydów do centralnego getta na Środuli oraz mniejszych gett na Starym Sosnowcu i w Modrzejowie. Mniejsze getta zlikwidowano w maju. Latem 1943 r. przystąpiono do likwidacji getta; od 1 do 6 sierpnia wywieziono około 10 tys. Żydów. Ostatni transport sosnowieckich Żydów wyruszył do Oświęcimia w styczniu 1944 r.; w Sosnowcu pozostali w ukryciu nieliczni Żydzi. Już we wrześniu 1939 r. konspiracyjną działalność rozpoczęła Organizacja Orła Białego (Związek Orła Białego) z ppor. Piotrem Makowskim na czele; w październiku OOB została podporządkowana Służbie Zwycięstwu Polski (ppłk. Henryk Kowalówka), która z kolei w lutym 1940 r. została przekształcona w Związek Walki Zbrojnej, a w lutym 1942 r. w Armię Krajową.

Komendantem Inspektoratu sosnowieckiego był Roman Kałuziński, a po jego śmierci w Oświęcimiu komendantami byli kolejno:kpt. Józef Badach, ppor. Stefan Nowocień i kpt. Lucjan Tejchman.

Polska Partia Socjalistyczna "Wolność, Równość; Niepodległość" powołała Gwardię Ludową oraz paramilitarną Milicję PPS i Milicję Przemysłową. Brygadą Zagłębiowską GL PPS dowodził mjr Cezary Uthke; w 1943 r. brygada została włączona do Okręgu Śląskiego Armii Krajowej. W 1942 r. Polska Partia Robotnicza powołała Gwardię Ludową z Janem Solarskim na czele; w sierpniu 1944 r. przemianowano GL na Armię Ludową.

Główną formą walki sosnowieckiego ruchu oporu był sabotaż w zakładach pracy, głównie na kolei; organizowano akcje wywiadowcze i pomoc dla rodzin aresztowanych członków ruchu oporu. Akcje zbrojne kierowano przede wszystkim w stronę zdrajców i konfidentów.
W mieście rozwinęło się tajne nauczanie, początkowo żywiołowe, z czasem dobrze zorganizowane. Jedną z pierwszych nauczycielek tajnego nauczania była dr Jadwiga Makowska, aresztowana w 1944 r. i zamordowana w Oświęcimiu w 1945 r. Nauczaniem w zakresie szkoły powszechnej i średniej było objętych kilkuset uczniów, a prowadziło je ponad 100 nauczycieli.

24 lutego 1941 r. zmarł w Sosnowcu Emil Zegadłowicz; pochowano go na cmentarzu w Małobądzu.

W 1942 r. hitlerowcy zamordowali w Oświęcimiu Mariana Kantora - Mirskiego, monografistę Zagłębia.

Podczas okupacji przemysł pracował na potrzeby zbrojeniowe Niemiec. Większe przedsiębiorstwa zostały opanowane przez kapitał niemiecki. Ogromne zapotrzebowanie na surowce energetyczne spowodowało rabunkową eksploatację węgla.
Pod koniec 1944 r. w sosnowieckim przemyśle pracowało ok. 3.000 cudzoziemców z obozów jenieckich.

Na przedpolach Zagłębia Niemcy zbudowali system stałych i polowych umocnień obronnych. Zmobilizowali Volkssturm - pospolite ruszenie złożone z ludzi zdolnych do noszenia broni w wieku 16-60 lat.

Zagłębie zostało wyzwolone przez wojska lewego skrzydła 1 Frontu Ukraińskiego. Po wojnie dowódca 59 Armii gen. lejt. Iwan Korownikow otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Sosnowca.

27 stycznia 1945 r. Armia Czerwona wkroczyła do Sosnowca. Wyzwolenie miasta zastało gospodarkę Sosnowca w niezłym stanie, ale liczba mieszkańców zmniejszyła się do około 86.000. Dzień później pełnomocnik rządu na województwo kieleckie wyznaczył prezydenta miasta-Edward Paska; zastępcą prezydenta miasta (a od 3 lutego prezydentem miasta) został Walenty Paterek; na stanowisko przewodniczącego Miejskiej Rady Narodowej wyznaczono w marcu Tomasza Soczewicę. Funkcję starosty grodzkiego pełnił prezydent miasta.
Pałac Dietla był siedzibą radzieckiej policji politycznej NKWD. Podokręg Polskiej Partii Robotniczej przekształcił się w Komitet Miejski PPR pod kierownictwem Edwarda Nowaka. W lutym powstał Miejski Urząd Bezpieczeństwa Publicznego oraz Komitet Okręgowy Polskiej Partii Socjalistycznej, której I sekretarzem został Władysław Ostrowski (w grudniu 1948 r. PPR i część PPS połączyły się w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą).

24 lutego 1945 r. Sosnowiec wraz z Zagłębiem został włączony do województwa śląskiego. Spowodowało to obniżenie rangi miasta; przed wojną Sosnowiec był największym i najważniejszym miastem w rolniczym województwie kieleckim, poważnym ośrodkiem przemysłowym, handlowym i kulturalnym, przez co stanowił konkurencję dla Katowic.
W nowej sytuacji stał się jednym z kilku dużych miast województwa śląskiego.
Tylko w latach 1945-1946 z Sosnowca na Śląsk, do opuszczonych przez Niemców mieszkań, przeniosło się około 20 tys. osób i exodus trwał dalej, chociaż na mniejszą skalę; w 1946 r. miasto liczyło tylko 78 tys. mieszkańców.

Janina Kiepura-Osiecka, kierownik Referatu Kultury i Sztuki Starostwa Grodzkiego wznawia działalność Teatru Miejskiego, który już 4 marca wystawił sztukę wg Józefa Kraszewskiego "Chata za wsią"; wraz z Lechem Bursą zakłada w 1946 r. Szkołę Muzyczną i Baletową (od 1950 r. Państwowa Szkoła Muzyczna), inspiruje powstanie Teatru dla Dzieci. Podczas II wojny światowej cały księgozbiór biblioteki miejskiej przy ulicy Małachowskiego uległ zniszczeniu; biblioteka wznowiła działalność w 1946 r., główna biblioteka mieściła się przy ulicy Stalina (Al. Zwycięstwa), później przy ulicach Czerwonego Zagłębia i Warszawskiej.

W 1945 r. działało 15 szkół podstawowych; szkolnictwo średnie ogólnokształcące bazowało na przedwojennych gimnazjach: im. Staszica, Prusa i Plater (w 1948 roku utworzono liceum na Konstantynowie, od 1965 r. im. Walentego Roździeńskiego).

Kopalnie: "Niwka", "Modrzejów", "Renard" (później "Stalin", "Sosnowiec") i "Milowice" rozpoczęły wydobycie węgla od razu. Z pewnymi trudnościami (brak surowców) uruchomiono produkcję w Fabryce Rur i Żelaza "Huldschinsky" (później "Sosnowiec", "Buczek"), hutach: "Katarzyna" (później "Buczek"), "Milowice", w walcowni "Renard" (później "Cedler"), stalowni "Woźniak" (później wraz z odlewnią Czechowskiego - "Sostal").

W 1945 i 1946 r. z powodu braków żywnościowych, ale także niskich płac doszło do strajków głównie w kopalniach i hutach.

W 1946 roku zmarła Janina Kierocińska, siostra Teresa, współzałożycielka Zgromadzenia Sióstr Karmelitanek.

Z inicjatywy pisarza Jana Edwarda Kucharskiego powstał Klub Literacki.

Po rozwiązaniu Armii Krajowej i ogłoszeniu amnestii ujawniło się 646 członków AK; do końca roku aresztowano 136 członków nielegalnych organizacji.

Sfałszowane wybory w 1947 r. wygrała Polska Partia Robotnicza i w roku następnym "zjednoczyła się" z PPS w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą. Poziom produkcji przemysłowej miasta zbliżył się do poziomu z 1938 r.

W roku następnym rozpoczęto budowę pierwszego osiedla mieszkaniowego Rudna I (później zbudowano Rudna II, III,IV i V).

W 1948 r. Teatr Miejski upaństwowiono i włączono do Śląsko-Dąbrowskiego Zjednoczenia Teatralnego, co praktycznie oznaczało likwidację teatru; jako Teatr Zagłębia odrodził się w 1955 r.

Od 1948 r. w Domu Kultury "Górnik" (dziś Uniwersytet Śl. przy ul. Żytniej) znalazło swą siedzibę Muzeum Górnictwa, które istniało do 1972 r.

W pierwszych latach po wojnie uruchomiono gimnazja: Handlowe, Pedagogiczne, Gospodarcze, Szkołę Przysposobienia w Gospodarstwie Domowym, Szkołę Przemysłową i inne.

W 1950 r. wprowadzono nowy system administracji - Zarząd Miejski został przemianowany na Prezydium Miejskiej Rady Narodowej; rady miały wsłuchiwać się w głos wyborców, decydowały jednak władze centralne.

W latach planu sześcioletniego (1950-1955) nastąpił dynamiczny rozwój przemysłu węglowego i ciężkiego, inwestowano głównie w mechanizację, co zaowocowało wzrostem wydajności pracy.

W 1952 r. powiększono teren Parku Sieleckiego; na jego terenie wybudowano w następnych latach baseny kąpielowe i amfiteatr, który w latach 80. zaniedbano, zdewastowano i zlikwidowano.

W tym samym roku uruchomiono połączenie tramwajowe z Dańdówką, w 1954 z Mysłowicami, w 1955 z Klimontowem, w 1959 z Porąbką, w 1960 z Kazimierzem.

W 1953 r. do Sosnowca włączono Niwkę, Dańdówkę, Bobrek, Bór i Jęzor.

Po raz pierwszy w historii miasta drużyna piłkarska weszła w 1954 r. do pierwszej ligi. Stal (od 1962 roku Górniczy Klub Sportowy Zagłębie, a wcześniej "Unia", "Metal") po zwycięstwie nad Polonią Warszawa 7-1 znalazła się w gronie najlepszych drużyn. Zagłębie zdobywało tytuł wicemistrza Polski w latach 1955,1964, 1967,1972; Puchar Polski w latach 1962, 1963, 1977, 1978. Najbardziej znani piłkarze w historii klubu: Witold Majewski, Czesław Uznański, Józef Gałeczka, Andrzej Jarosik, Wojciech Rudy, Włodzimierz Mazur, Jan Urban, Ryszard Czerwiec.

Około 1955 r. uzupełniono zabudowę przy Al. Zwycięstwa; wcześniej bo w 1949 r. stanął przy Ratuszu gmach Zjednoczenia Przemysłu Szklarskiego.

W 1956 r. otwarto Stadion Ludowy w Sosnowcu / Szopienicach; zbudowany na terenie Szopienic; po zmianie granicy między tymi miastami - Stadion Ludowy w Sosnowcu.

Ukazują się "Wiadomości Sosnowieckie" , późniejsza nazwa to "Wiadomości Zagłębia", od 1971 r. "Zagłębie", a od 1976 r. ponownie "Wiadomości Zagłębia".

Oddano do użytku Palmiarnię i Akwarium (dzisiejsze Egzotarium) w Parku Kresowym (Kruczkowskiego).

Plastycy zagłębiowscy utworzyli "Grupę Zagłębie" (Wojciech Podlaszewski, Eugeniusz Chmiel, Tadeusz Rój, Tadeusz Kwaśnik, Andrzej Kowalski, Piotr Dietrich, Stanisław Gawron, Marian Malina, Roman Chruściel, Ryszard Twardoch, Piotr Kowalski, Bolesław Massalski, Wiktor Rogoziński, Wanda Zbyszewska, Sefan Anders, Zdzisław Biliński, Józef Halama, Stefan i Wincenty Chorembalscy, Władysław Lewandowski), która przez 30 lat ożywiała Sosnowiec i Zagłębie. Grupa nie narzucała swoim członkom programu artystycznego, umożliwiała im rozwój indywidualny. W roku następnym reaktywowano Oddział Związku Polskich Artystów Plastyków.

30 października zmieniono nazwę kopalni "Stalin" na "Sosnowiec", Alei Stalina na Aleję Zwycięstwa i ulicy Stalinogrodzkiej na Czerwonego Zagłębia.

Po październiku `56 wydawało się, że odnowa w kraju będzie trwała, ale niestety zmiany nie zaszły zbyt daleko. W mieście jednak doszło do pozytywnych zmian, zaczęto dostrzegać oprócz produkcji także ludzi - powoli dźwigał się handel, powstawała infrastruktura komunalna.

Największy przełom nastąpił w kulturze, czego wyrazem były trzy narody artystyczne przyznane przez Prezydium MRN w 1958 r.; otrzymali je: Stanisław Gawron - artysta plastyk, Tadeusz Przystawski - dyrektor Teatru Zagłębia i Lech Bursa - dyrektor Państwowej Szkoły Muzycznej. Wizytówką miasta stali się plastycy i są nią do dzisiaj.

W latach 1957-1964 dokonano regulacji Czarnej Przemszy, Brynicy i Białej Przemszy. Od 1961 r. działa w Sosnowcu Oddział Górnośląski Państwowego Instytutu Geologicznego.

W latach 60. zbudowano osiedle mieszkaniowe przy ulicy Urbanowicz (dawniej Cedlera) i Warszawskiej.

W latach 60. i 70. powstają nowe zakłady pracy: "Wanda" (1967), "Bytom" (1968), Zakład Budowy Maszyn i Urządzeń Hutniczych (1972), "Silma" (1974), "Mera" (1974). Charakter przemysłu wyznaczają tradycyjnie: górnictwo, hutnictwo i przemysł lekki oraz przemysł elektromaszynowy.

W 1964 r. oddano do użytku nowy budynek Szpitala Miejskiego nr 1 przy ulicy Zegadłowicza.

W 1965 r. w Miejskiej Bibliotece Publicznej utworzono Dział Zbiorów Regionalnych Zagłębia Dąbrowskiego.

Dla uczczenia Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966 r.) w mieście wybudowano 5 szkół - pomników.

Od stycznia 1967 r. osiedla: Zagórze, Klimontów, Porąbka i Kazimierz (z Ostrowami Górniczymi i Maczkami), jako Kazimierz Górniczy stają się miastami; za 9 lat utracą samodzielność i zostaną włączone do Sosnowca ( Porąbka utraciła prawa miejskie w 1973 r. i została włączona do Kazimierza G.).

W maju 1967 r., w ramach diecezjalnych obchodów milenijnych, do kościoła Wniebowzięcia NMP przybył Prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński. Zorganizowane bojówki partyjne blokowały dostęp do kościoła i zakłócały przebieg uroczystości.
W tym samym roku ulicami Sosnowca przejechał prezydent Francji Charles de Gaulle, owacyjnie witany przez mieszkańców.

Oddano do użytku sztuczne lodowisko (dziś Stadion Zimowy, wcześniej zwany Pałacem Zimowym).

W roku 1968 odsłonięto Pomnik Czynu Rewolucyjnego wg projektu prof. Witolda Cęckiewicza oraz Heleny i Romana Husarskich. Pomnik wzniesiono ku czci bohaterów rewolucji 1905 r.; przypomnijmy, że pod hutą "Katarzyna" zginęło co najmniej 38 osób. Pierwszy projekt pomnika zgłoszony był do konkursu na pomnik powstańców śląskich; zajął w nim drugie miejsce i został (po zmianach) skierowany do Sosnowca.

Od 1968 r. organizowane są "Dni Sosnowca".

W 1970 r. powstało Wyższe Studium Nauczycielskie (Filia Uniwersytetu Śląskiego); trzy lata póĽniej przeniesiono do Sosnowca Wydział Filologiczny U.Śl., w 1974 r. przeniesiono Wydział Techniki. W tym samym roku powołano Wydział Nauk o Ziemi (dziś w najwyższym budynku miasta).

Od 1973 r. ma swą siedzibę w Sosnowcu istniejący od 1951 r. Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego.

W roku 1974 tytuł mistrza Polski zdobyły po raz pierwszy siatkarki Płomienia Milowice (najbardziej znane zawodniczki w historii tego klubu to Grażyna Godlewska i Halina Kazimierczak); w 1977 r. mistrzami Polski po raz pierwszy zostali siatkarze tego klubu, w 1978 r. zdobyli pierwszy w historii sportu polskiego Puchar Europy Mistrzów Klubowych (najpopularniejsi zawodnicy to: Ryszard Bosek, Wiesław Gawłowski, Jan Rogowicz, Włodzimierz Sadalski, Zbigniew Zarzycki).

W 1975 r. do nowej siedziby przy ulicy Zegadłowicza przeniosła się Biblioteka Główna Miejskiej Biblioteki Publicznej.

W 1976 r. obszar Sosnowca powiększył się o miasta: Kazimierz Górniczy, Klimontów i Zagórze.

Największymi przedsiębiorstwami po 1975 r. są kopalnie węgla kamiennego: "Sosnowiec", "Niwka-Modrzejów", "Porąbka-Klimontów" ("Czerwone Zagłębie"), "Kazimierz-Juliusz", huty: im. Buczka i im. Cedlera oraz "Prema Milmet", przędzalnie:"Intertex", "Politex". W tym czasie w Dąbrowie Górniczej powstawała Huta Katowice (decyzja o budowie huty zapadła w 1972 r., huta rozpoczęła działalność w 1976 r. na terenie Dąbrowy Górniczej), dając wielotysięczne miejsca pracy przyczyniła się do rozwoju Sosnowca.

W dzielnicach Środula i Zagórze wyburzono stare domy, a na ich miejscu oraz na łąkach i polach Klimontowa i Zagórza powstały osiedla mieszkaniowe.

Również układ komunikacyjny Sosnowca został gruntownie zmodernizowany. Były to roboty na ogromną skalę, wymagały wyburzenia domów, główne ulice zostały wyposażone w przejścia podziemne. Zmodernizowano trasę E-16 Katowice-Warszawa i oddano do użytku w 1974 r. trasę Katowice-Dąbrowa Górnicza. Okres ten należy uznać za czas największych inwestycji w historii miasta.

Nie uniknięto też fatalnej, wręcz skandalicznej decyzji, która spowodowała wyburzenie zabytkowego (z 1910 r.) i oryginalnego fragmentu ulicy Czerwonego Zagłębia (dziś 3 Maja). Zburzono budynek "Delikatesów", restauracji "Savoy", kino "Zagłębie" (wcześniej "Capitol", "Udziałowe"), Dom Czterech Kupców.

W 1976 r. uchwałą Rady Miejskiej został powołany Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji. Wówczas MOSiR administrował 5 obiektami na terenie miasta; dzisiaj administruje 12 obiektami: Halą Widowiskowo-Sportową przy ul. Żeromskiego, Halą Widowiskowo-Sportową w Zagórzu, Halą Sportową w Milowicach, krytymi pływalniami w Klimonotowie i przy ul. Żeromskiego, Kąpieliskiem Sielec, Stadionem Ludowym, Stadionem Zimowym, kortami tenisowymi w Sielcu, siłownią przy ul. Żeromskiego, stadionem AKS "Niwka" i stadionem "Czarnych" Sosnowiec.

Rozpoczęto budowę obiektu dla Wydziału Farmacji Śl.A.M. przy ulicy Ostrogórskiej, lecz w 1984 r. wstrzymano finansowanie tej inwestycji.

W latach 70. i 80. zbudowano w mieście 44 tys. (!) mieszkań; powstały osiedla w Milowicach, Sielcu, Kazimierzu, na Starym Sosnowcu "Naftowa", "Jagiellońska", "Kalinowa" oraz już wspomniane w Zagórzu, Klimontowie i na Środuli.

W 1980 r. po pierwszy tytuł mistrza Polski sięgnęli hokeiści Zagłębia; kolejne tytuły zdobyli w latach: 81, 82, 83, 85 (najpopularniejsi hokeiści to: Wiesław Jobczyk, Andrzej Zabawa, Henryk Pytel, Jarosław Morawiecki).

W 1981 r. rozpoczęła (a w 1986 zakończyła) działalność Piwnica Literacka "Remedium" przy Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego; Piwnica organizowała wiele spotkań autorskich i wydawała poezje młodych twórców, jej żywa działalność wykraczała poza granice miasta i regionu.

W całym kraju wybuchały strajki spowodowane pogarszającą się sytuacją ekonomiczną.
13 maja powstał Oddział Miejski Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" Regionu Śląsko-Dąbrowskiego.

Od 27 października do 14 listopada strajkowali górnicy kopalni "Sosnowiec". Sytuacja w kraju stawała się beznadziejna; władza i "Solidarność" parły do konfrontacji.
13 grudnia Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego wprowadziła stan wojenny; 23 grudnia spacyfikowano Hutę Katowice, internowano opozycjonistów, wprowadzono godzinę milicyjną; stan wojenny odwołano 22 lipca 1983 r.

W latach 1980-1982 przekazano do użytku linię tramwajową do Zagórza przez Środulę.

Od 1981 r. do 1994 r. w Zamku Sieleckim czynne było Muzeum Szkła Współczesnego; jego zbiory znajdują się dziś w Muzeum przy ul. Chemicznej.

W 1983 r. rozpoczął prężną działalność Klub im. Jana Kiepury - jedna z najważniejszych instytucji kulturalnych miasta.

K