Stał w cieniu „rur”...

„Bohaterom Armii Radzieckiej - Wyzwolicielce, ostoi pokoju - 1945 - 1953”. W 20. rocznicę obrad Okrągłego Stołu i pięciolecie członkostwa Polski w Unii Europejskiej słowa te brzmią trochę dziwnie, lecz we wspomnianym 1953 roku lepiej było się z nimi zgadzać, przynajmniej oficjalnie. Inskrypcja pochodzi z cokołu pomnika wdzięczności dla Armii Czerwonej. Pomnika, który przez wiele lat stał w cieniu najsłynniejszego sosnowieckiego pomnika - Czynu Rewolucyjnego, czyli „rur”, albo „hydraulika”. Gdyby nie zdjęcie, zapewne wielu Czytelników, nie wiedziałoby o czym mowa.

Zacznijmy jednak od początku. Była pierwsza połowa lat 50. XX wieku, Huta „Katarzyna” stała się Hutą im. Mariana Buczka, niwecka fabryka - Wytwórnią Maszyn Górniczych im. Marcelego Nowotki, Katowice - Stalinogrodem, dzisiejsza aleja Zwycięstwa - aleją Stalina, a ulica 3 Maja - ulicą Stalinogrodzką... To właśnie u zbiegu tych dwóch ulic postanowiono wznieść pomnik Armii Czerwonej. Realizację projektu rozpoczęto w lipcu 1952 roku. We wrześniu w miejscu budowy stały już fundamenty oraz budulec na właściwą część pomnika. Całość prac planowano ukończyć w połowie października.

Jednak próżno szukać jakiejkolwiek wzmianki o pomniku w prasie codziennej z października czy późniejszych miesięcy. Gazety zamilkły, gdyż budowa najwidoczniej stanęła i oczywiście nie można było napisać, że „wdzięczny naród” nie spieszy się z okazywaniem swego „uczucia”. Pustka informacyjna na ten temat trwała aż do maja 1953 roku, kiedy oficjalnie ogłoszono, iż odsłonięcie monumentu nastąpi 21 lipca, w przeddzień Święta Odrodzenia. I rzeczywiście, tym razem terminu dotrzymano.

Jak zwykle przy tego typu okazjach, przed pomnikiem zebrały się delegacje ze szkół, organizacji i zakładów pracy. Wysłuchano okolicznościowych przemówień, m.in. ówczesnego przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, Pawła Łanuchy i przewodniczącego Komitetu Frontu Narodowego, Aleksandra Zawadzkiego. Orkiestra górnicza odegrała Mazurka Dąbrowskiego oraz Międzynarodówkę, po czym Łanucha dokonał odsłonięcia monumentu.

Pomnik przedstawiał uzbrojonego żołnierza radzieckiego, stojącego na olbrzymim, 11-metrowym granitowym cokole. Niżej, znajdowały się grupy rzeźb przedstawiających górnika i hutnika oraz kobiety z dziećmi, trzymające kwiaty. Autorem pomnika był prof. Stanisław Marcinów, twórca kilku innych tego typu monumentów, m.in. pomnika wdzięczności Armii Czerwonej na placu Wolności w Katowicach i Braterstwa Broni w Czechowicach-Dziedzicach.

W 1991 roku pomnik wdzięczności rozebrano. Protestów z tego powodu, w przeciwieństwie do reakcji na demontaż pomnika Czynu Rewolucyjnego, nie było.