Dzień Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny w Zagłębiu

Pierwszy dzień listopada w Kościele związany jest z uroczystościami Dnia Wszystkich Świętych. Dzień ten nazywany jest potocznie „Świętem Zmarłych” i poświęcony jest pamięci zmarłych wyświęconych przez kościół. Mieszkaniec Sławkowa tak przybliżył sens tego święta: „W ten dzień Kościół święci swoich świętych, tzn. tych, których wszyscy znamy i wiemy, że byli świętymi oraz tych, o których nie wiemy, że umarli jako święci, a jedynie Bóg o tym wie” (G. Odoj, „Zwyczaje i obrzędy doroczne...”).

Natomiast drugi dzień listopadowego święta, z założenia ma być dniem pamięci o wszystkich zmarłych: bliskich i dalekich krewnych, znajomych, sąsiadach a także tych, którzy oddali życie za wolność i swoje idee.

1 i 2 listopada to również ważne święta rodzinne. Wspomina się wtedy bliskich zmarłych i odwiedza miejsca ich pochówku. 1 listopada przy grobach, na cmentarzach spotyka się niemal cała rodzina, nawet dawno nie widziana i mieszkająca w innych regionach Polski.

Przed Dniem Wszystkich Świętych i Dniem Zadusznym trwają kilkudniowe, a nawet niekiedy kilkutygodniowe przygotowania. Porządkuje się nagrobki, przystraja zakupionymi w sklepie bądź na stoisku przed cmentarzem kwiatami - najczęściej są to cięte lub doniczkowe chryzantemy oraz gałązkami „choiny”. Do przystrajania grobów służą też specjalnie przygotowane wieńce wykonane z jodły bądź świerku ze sztucznymi lub prawdziwymi kwiatami. Najpopularniejszym „elementem” na nagrobkach są znicze, których ilość jest zróżnicowana i waha się od kilku do kilkunastu. Światło zniczy ma, jak twierdzą informatorzy „wskazać drogę błądzącym duszom”, „ma być światłem dla zmarłych aby nie pobłądzili w ciemnościach”. Ale światło to, według dawnych wierzeń, ma także odstraszać złe duchy. Nie można oczywiście zapomnieć o najbliższym otoczeniu grobu. Grabi się i zbiera liście, wysypuje piaskiem bądź wykłada zielonymi gałązkami.

Współcześnie większość grobów posiada nagrobki kamienne, ale jeszcze w okresie międzywojennym dużą część stanowiły mogiły ziemne z drewnianymi krzyżami. Na Dzień Wszystkich Świętych groby takie pielono, obkładano gałązkami świerkowymi, z których wykonywano również „wianki” nagrobne. Mogiły ozdabiano polnymi kwiatami i zapalonymi świeczkami (G. Odoj, „Zwyczaje ...”).

Przed rokiem 1939 na obszarze Zagłębia Dąbrowskiego w Dzień Wszystkich Świętych praktykowano pozostawianie na stole chleba, masła oraz noża, aby dusze zmarłych mogły się posilić. Dawniej też zanoszono na grób kromkę chleba. Zwyczaj ten wspomina jedna z mieszkanek podbędzińskiej miejscowości: „pamiętam jak prababcia zostawiała pożywienie na grobach - chleb, mówiąc, że jest to jedzenie dla duszy i ciała”. Z tym zwyczajem po II wojnie światowej już się nie spotykamy podobnie jak z dawnymi zakazami używania ostrych narzędzi, siekania, krojenia, przędzenia czy ubijania np. masła w Dzień Zaduszny, aby „nie zrobić krzywdy duszom odwiedzającym ten świat”.

Natomiast obecnie, tak jak i kiedyś, zgodnie z tradycją wierni zamawiają w kościele „wypominki” - modlitwy za dusze bliskich zmarłych, w czasie których ksiądz odczytuje ich nazwiska. O zmierzchu na cmentarzu odprawiane jest nabożeństwo w intencji wszystkich zmarłych.

W latach 80. XIX wieku ludność powszechnie wierzyła, że w nocy o północy do kościoła schodzą się dusze zmarłych na nabożeństwo odprawiane przez zmarłego księdza (S. Ciszewski, „Lud rolniczo - górniczy....”).

Wiele osób 1 listopada przychodzi na cmentarz kilka razy w ciągu dnia bądź odwiedzaj groby zmarłych na kilku cmentarzach. Natomiast jeśli ktoś na cmentarzu, w mieście którym mieszka, nie ma pochowanej rodziny bądź znajomych - zapala świeczkę pod krzyżem modląc się za dusze zmarłych krewnych. Tego dnia w wielu zagłębiowskich rodzinach wszyscy spotykają się na wspólnym świątecznym obiedzie, po którym wspólnie, po raz kolejny udają się na miejsce pochówku zmarłych krewnych.

Następnego dnia, w Dzień Zaduszny tj. w dniu 2 listopada wierni ponownie uczestniczą w Mszy świętej oraz odwiedzają groby i zapalają znicze, lecz nie tak licznie jak dnia poprzedniego, gdyż dzień ten jeśli przypada na zwykły dzień tygodnia - nie jest już dniem wolnym od pracy.